BLOG

Sau bài viết “Giải phẫu một cuốn sách tranh Picture book” mang tính bóc tách và giới thiệu về cấu tạo bên ngoài của một cuốn sách tranh, bài viết lần này sẽ đi vào nghiên cứu những quy luật mang tính chuyên sâu hơn trong quá trình “phù phép” ra một cuốn Picture book. Khác với kiểu sách chữ thông thường, do chịu sự chi phối của thể loại, tác giả cũng như những hoạ sĩ vẽ minh hoạ, cùng với Nhà xuất bản, còn phải tính toán đến cả những yếu tố rất “tiểu tiết” như: Cuốn sách nên dày bao nhiêu? Số lượng chữ và tranh phải có tỉ lệ như thế nào? Kích cỡ của những bức tranh phải ra sao?...

MỘT “TỈ LỆ VÀNG” GIỮA PHẦN ĐỌC VÀ PHẦN NHÌN

Sách tranh (Picture book) khác với sách có tranh. Trong khi những cuốn “sách có tranh” đặt tỉ trọng vào phần chữ, tức là độc giả hoàn toàn có thể chỉ cần đọc mình phần văn bản là đã có thể hiểu được trọn vẹn nội dung cuốn sách, còn hình ảnh chỉ mang tính minh hoạ và gia tăng hứng thú với việc đọc; thì sách tranh (Picture book) lại hướng đến sự cân bằng giữa phần tranh và phần chữ, thậm chí đôi khi nghiêng cán cân về phần hình ảnh nhiều hơn. Phần văn bản trong những cuốn sách tranh được chắt lọc đến mức tối đa, đa phần chỉ từ 1 - 2 câu trong một trang sách, mang tính chất dẫn dắt. Còn phần hình ảnh mới được sử dụng để miêu tả và làm rõ hơn các tình tiết trong cốt truyện. Thậm chí, đôi khi, trong các bức tranh mới là nơi ẩn chứa những “manh mối không lời” mà phần văn bản không thể nào bao chứa được hết.

Bởi vậy, để có thể “đọc” được một cuốn Picture book theo đúng nghĩa của nó, độc giả buộc phải chú ý song song cả phần văn bản lẫn phần hình ảnh. Chỉ lưu tâm đến 1 trong 2 yếu tố sẽ khiến cho trải nghiệm đọc trở nên thiếu hụt và không trọn vẹn.

Dưới đây là hai trang đôi lấy từ hai cuốn sách khác nhau. Có ai nhận ra sự khác biệt ở đây không ạ?

"Người thổi sáo của Hamelin" (The Pied Piper of Hamelin), Michael Morpurgo (illustrated by Emma Chichester Clark) © Walker Books

"Cậu bé ăn sách" (The Incredible Book Eating Boy), Oliver Jeffers © Harper Collins

Đúng là như vậy! Hình ảnh thứ nhất được lấy từ một cuốn sách truyện, còn hình ảnh thứ hai mới là sách tranh (Picture book).

Mỗi nhà xuất bản sách có những tiêu chí và yêu cầu riêng trong quy trình làm việc, nương theo lứa tuổi, loại sách, và kiểu thị trường mà họ nhắm đến. Ở Anh, 900 từ được coi là lượng chữ tối đa có thể chấp nhận được, những con số này lại ngày càng rút ngắn lại bởi giờ đây rất nhiều NXB áp dụng xu hướng của các nhà biên tập ở Mỹ với số lượng chữ không quá 500 từ, và đa phần là còn ít hơn thế. Đương nhiên vẫn có những ngoại lệ, như cuốn sách tranh thắng giải Greenaway, “Chú chó Đen” của Levi Pinfold, có tổng cộng 32 trang cùng số lượng chữ khá dày.

DUNG LƯỢNG CỦA MỘT CUỐN SÁCH TRANH

“Công trình” minh hoạ một cuốn sách tranh 32 trang.

Sách tranh được cấu tạo nên từ các tay sách. Các tranh sách được trải rộng và in cùng nhau trên một khổ giấy lớn, sau đó được cắt đôi (4 mặt), rồi cắt đôi một lần nữa (8 mặt), sau đó gấp lại, tạo thành một tập gồm 16 trang gọi là “tay sách”. Rất nhiều những cuốn sách tranh được làm từ hai tay sách khâu lại với nhau, tạo thành một cuốn sách dày 32 trang. Đây là hình thức phổ biến nhất, và dễ sản xuất nhất. Tuy nhiên, đôi khi, 8 trang nữa có thể được thêm vào hoặc rút đi, tạo thành một cuốn 40 trang (tương ứng với 2.5 tay sách) hoặc 24 trang (1.5 tay sách). Ba tay sách sẽ tạo thành một cuốn sách 48 trang, bốn tay sách thì thành 64 trang, cứ tiếp tục như vậy…

TỈ LỆ TRANG SÁCH

Một câu hỏi rất quan trọng nữa cần phải tính toán trong công cuộc tạo ra một cuốn Picture book là: kích cỡ và tỉ lệ của cuốn sách. Một vài nhà xuất bản sẽ có những yêu cầu cụ thể cho kích cỡ trang, đặc biệt là khi cuốn sách đó đi theo bộ. Còn trong những trường hợp khác đạo diễn hình ảnh và hoạ sĩ minh hoạ sẽ là người đưa ra ý kiến cuối cùng. Điều tối quan trọng khi phác hoạ ra những bản vẽ đầu tiên là việc quyết định xem liệu cuốn sách sẽ vẽ theo kiểu “chân dung” (chiều dài lớn hơn chiều rộng) hay kiểu “phong cảnh” (chiều rộng lớn hơn chiều dài). Những bức tranh sẽ phản ánh điều này rất rõ: những câu chuyện nào cần rất nhiều phông nền rộng thì sẽ phù hợp để vẽ theo kiểu “phong cảnh”, còn những câu chuyện có nhiều sự xuất hiện của các chi tiết thẳng đứng như các toà nhà, câu cối, hay toàn bộ dáng đứng nhân vật… thì sẽ phù hợp vẽ theo phong cách “chân dung”. Một tỉ lệ tranh “vuông chằn chặn” thường rất hiếm, thường chỉ thấy trong những cuốn dành cho trẻ bé, còn nếu trẻ lớn hơn thì đa phần các nhà xuất bản sẽ không “chuộng” kiểu tỉ lệ vuông tuyệt đối cho lắm.

Một số những cuốn sách được thiết kế hoàn toàn phá cách, không tuân theo bất cứ một quy luật về kích cỡ hay tỉ lệ nào cả, nhằm truyền tải một thông điệp gì đó liên quan đến cốt truyện. Tuy nhiên, bất cứ ai làm trong “ngành” cũng đều phải tính toán đến việc liệu cuốn sách trông có vừa vặn trên giá của một nhà sách nào đó hay không, bởi một lý do rất đơn giản: khổ sách trông càng “thách thức”, thì sẽ càng khó để xuất bản!

Cuốn “Chiếc thuyền trên cây” (The Boat in the Tree) của John Shelley lấy bối cảnh bên cạnh một dòng sông, bởi vậy mà khung cảnh chủ yếu phải được minh hoạ theo chiều ngang, sử dụng phong cách vẽ “phong cảnh”.

Còn cuốn “Jack trong cây đậu” (Jack in the Beanstalk) lại chứa đựng hình ảnh một cây đậu thằng đứng, một tên yêu tinh khổng lồ, và một toà lâu đài chọc trời. Bởi vậy, phong cách “chân dung” đương nhiên sẽ là sự lựa chọn phù hợp hơn.

Bản thân sách tranh (Picture book) là một thể loại của riêng nó, bao gồm những quy luật chi phối cả về mặt nội dung lẫn hình thức, trong đó có cả hình thức trình bày cuốn sách. Việc sáng tạo ra một cuốn Picture book, bởi vậy không chỉ đơn thuần là công sức của mình tác giả, mà còn là “chất xám” của cả một đội ngũ gồm cả hoạ sĩ vẽ minh hoạ, Giám đốc nghệ thuật, Biên tập viên, Nhà xuất bản… Nếu coi phần nội dung là xương sống, thì họ chính là những người đắp da đắp thịt, khiến cho “cơ thể” của một cuốn sách tranh trở nên có hồn, có sự sống.