BLOG

Đừng đánh giá một quyển sách chỉ qua trang bìa. Chẳng phải chúng ta vẫn luôn nói với con trẻ điều này hay sao? 

Tuy nhiên, phần lớn độc giả của sách tranh là những em bé chưa biết chữ và cũng vì lẽ đó, người ta đặc biệt quan tâm đến việc thiết kế bìa cũng như các yếu tố ngoại cảnh khác trong sách tranh (yếu tố này được định nghĩa là bất kỳ thứ gì khác ngoài câu chuyện kể, chẳng hạn như bìa áo, trang bìa lót, tiêu đề và trang đề tặng…). Trên thực tế, các yếu tố ngoại văn là công cụ quan trọng đối với “độc giả”, bởi chúng cho phép độc giả xác định được thể loại, dự đoán cốt truyện, cảm nhận tâm trạng, xác định bối cảnh cũng như nhân vật (Sipe). Do đó, thông tin mà trang bìa đưa ra rất quan trọng, kích thích hứng thú của độc giả, cũng như nuôi dưỡng sự trông đợi của họ đối với câu chuyện. 

Dưới đây là câu chuyện về những kiểu trang bìa khác nhau mà độc giả thường xuyên bắt gặp.

BÌA TRƯỚC VÀ BÌA SAU

Loại 1: Bìa có tranh trải dài từ trước ra sau 

Một hình ảnh kéo dài từ mặt phía trước, qua gáy bìa ra đến mặt phía sau, chẳng hạn như trang bìa của “Elmer và chú rồng”: 

Từ trang bìa, người đọc có thể tự đưa ra nhiều giả định về bối cảnh của câu chuyện. Có thể cậu bé và chú rồng là đôi bạn cùng nhau hoàn thành chuyến phiêu lưu nào đó. Mở toàn bộ phần bìa không chỉ mang lại cảm giác về không gian mà còn về quy mô của cuốn sách. Người đọc cũng có thể đưa ra những giả định và thắc mắc xa hơn: đây hẳn là một câu chuyện hư cấu, cậu bé và chú rồng đang ở đâu, tại sao họ trông có vẻ hớn hở đến vậy, đàn chim màu vàng vây quanh họ là loài chim gì. 

Đôi khi kiểu bìa này được sử dụng để tạo ra yếu tố bất ngờ. Ví dụ cuốn “Loup” của Olivier Douzou (Phiên bản Rouergue) sử dụng kiểu bìa này bằng cách chơi đùa với những kỳ vọng của độc giả về hành vi của loài sói:

Loại 2: Bìa có tranh kép 

Một số bìa được tạo ra từ hai hình ảnh khác nhau, ở mặt trước và mặt sau. Bìa sau có thể là một cảnh trong sách hoặc giới thiệu các nhân vật trong truyện.Ví dụ như cuốn “Đêm của mèo Max”, bìa sau giới thiệu nhân vật chính mèo Max.

Trong cuốn “Ngỗng Suzy ngốc nghếch mà không ngờ nghệch”, bìa sau hé lộ một phần tích cách khác biệt của ngỗng Suzy. Hình vẽ Suzy nằm lộn ngược như loài dơi ngay lập tức để lại cho người đọc ấn tượng về sự khôi hài, vui nhộn. 

Loại 3: Bìa áo 

Sách tranh bìa cứng thường có thêm bìa áo - có tác dụng như một “chiếc áo” bao bọc bên ngoài và bảo vệ cuốn sách. Đôi khi, bìa áo và bìa cứng bên trong có thể rất khác nhau.  

Ví dụ bìa áo và bìa trong của cuốn “Dì Rumphius” là hai tranh hoàn toàn khác nhau.

Hay trong trường hợp của cuốn “Ông Noel”, bìa áo không thể hiện không khí Giáng Sinh nhưng bìa trong lại có. 

Đôi khi bìa trong sẽ không phải là một tranh minh họa chi tiết mà chỉ là một hình ảnh nhỏ, một chi tiết lặp lại hoặc thậm chí là một họa tiết được chạm trổ nổi trên trang bìa màu. Chẳng hạn như trường hợp của cuốn “Chàng Kẹp Hạt Dẻ và Vua Chuột”. 

HÌNH ẢNH ĐƯỢC CHỌN LÀM TRANG BÌA 

Loại 1: Tranh minh họa lấy ra từ sách

Những trang bìa là tranh vẽ được lấy ra từ trong sách thường được coi là “được lựa chọn để truyền tải bản chất của câu chuyện bên trong và do đó, tạo ra những mong đợi nơi độc giả” (Nodelman). 

Dưới đây là một ví dụ cuốn “Bé Nuỗng”, lấy từ một tranh minh họa trong sách để làm trang bìa.

Thú vị là việc lấy một tranh minh họa trong sách ra làm trang bìa không phổ biến chút nào. Thông thường, nếu một tranh minh họa trong sách được dùng làm hình trang bìa, nó sẽ là một phiên bản hơi khác, về màu sắc, vị trí hay chỉ đơn giản là một số đối tượng được thêm hoặc bớt, như trong ví dụ dưới đây từ bộ sách “Miền Dâu Dại”: 

Loại 2: Tranh minh họa không có trong sách 

Theo Nodelman, các họa sĩ minh họa “thường cố gắng tạo ra mong đợi cho độc giả bằng tranh vẽ trên bìa áo hoặc bìa trong. Những tranh minh hoạ này không xuất hiện trong sách và nó cần có khả năng tóm tắt bản chất cốt yếu của câu chuyện”. Bìa của cuốn “Người bán hạnh phúc” là một ví dụ hoàn hảo câu nói này của Nodelman. 

Tranh minh họa trên trang bìa không có trong sách. Trong một tranh minh họa dày đặc các chi tiết được họa sĩ vẽ tỉ mỉ đến vậy, nổi bật là chiếc hũ nằm trên đất được ánh đèn chiếu vào. Người đọc không khỏi tò mò về chiếc hũ và liệu nó có liên quan gì tới tựa sách “Người bán hạnh phúc”, tới nội dung câu chuyện. 

Loại 3: Bìa sách mơ hồ

Một số họa sĩ minh họa tạo ra những bìa sách không đi theo định nghĩa của Nodelman. Ví dụ, trang bìa của cuốn “Where the Wild Things Are” của Maurice Sendak không có nhân vật chính là cậu bé Max, và có thể gây nhầm lẫn cho người đọc. Thảo luận về trang bìa của cuốn sách này, Leonard S. Marcus đưa ra quan điểm rằng "hình ảnh trang bìa như vậy có thể được hiểu là một cánh cửa khác đang mở ra và cũng là tín hiệu gửi đến độc giả rằng họ sẽ phải mạo hiểm khi tiến vào bên trong câu chuyện". Ông cũng nói thêm rằng mình nghi ngờ bìa sách này “có thể vượt qua sự kiểm định của bất kỳ ủy ban xuất bản nào trong giai đoạn hiện nay.” Sự vắng mặt nhân vật chính này trong bản dịch tiếng Pháp còn đáng nói hơn, vì Max xuất hiên trong tiêu đề, Max et les maximonstres (L’École des loisirs) nhưng không có trong tranh. Độc giả sẽ tự hỏi rằng liệu Max có phải là con quái vật trong bức tranh hay không, người mà sắp đối mặt với những con quái vật (‘maxi‘) khác lớn hơn.

Trang bìa của cuốn “Looking after William” cũng thuộc kiểu trang bìa mơ hồ. Nhìn vào bìa sách, người đọc có thể cho rằng đứa trẻ trên trang bìa là cậu bé tên William và câu chuyện sẽ tập trung vào việc chăm sóc cậu bé. Trong khi đó trên thực tế, câu chuyện được kể từ góc nhìn của một cô bé (chiếc mũ phi hành gia cũng gia tăng yếu tố mơ hồ cho câu chuyện) về việc cô bé kể lại câu chuyện “chăm sóc” bố mình, người đàn ông có tên là William.

Một trang bìa vô cùng mơ hồ khác từ cuốn sách tranh không lời “The Tree House”. Đại dương, cá voi và gấu Bắc Cực - đây là một sự kết hợp thú vị nhưng không liên quan gì tới ngôi nhà trên cây. Sự mơ hồ kích thích trí tò mò của độc giả - làm thế quái nào mà chúng bắt gặp một ngôi nhà trên cây giữa đại dương?

Liệu những trang bìa đó có tạo ra những mong đợi sai lầm hay không? Có thể. Nhưng nó cũng tạo ra yếu tố bất ngờ khi người đọc ý thức được rằng mong đợi của họ ngay từ ban đầu có thể hoàn toàn sai. 

TRANG BÌA CÓ TÁC ĐỘNG ĐẾN MONG ĐỢI CỦA ĐỘC GIẢ KHÔNG?

Chúng tôi đưa ra các giả định, như đã trình bày ở trên, và do đó, bằng cách này, chúng tôi cũng đưa ra phán đoán của mình. Đó là lý do tại sao tôi rất thích thú khi nhìn thấy ban biên tập người Pháp cho cuốn “The Secret of Black Rock” quyết định thay đổi hoàn toàn trang bìa cho cuốn sách, đem đến cho người đọc một điểm tiếp cận hoàn toàn khác vào câu chuyện, bao gồm cả việc phơi bày bí mật của Black Rock ngay từ đầu:

Tôi tò mò không biết tại sao họ lại làm như vậy, điều gì khiến họ loại bỏ đi yếu tố bất ngờ, hấp dẫn nhất trong câu chuyện này. Vì vậy, tôi đã hỏi họ lý do và đây là câu trả lời từ nhóm thiết kế:

“Chúng tôi không cảm thấy trang bìa của bản gốc phản ánh cường độ của tác phẩm nghệ thuật bên trong: nó tạo cảm giác rằng nhân vật nữ chính chỉ đơn giản là đang chèo thuyền và không có sự căng thẳng kịch tính nào diễn ra ở đây cả. Chúng tôi cảm thấy sẽ thú vị hơn nếu thể hiện khoảnh khắc mà cả hai nhân vật gặp nhau, một thời điểm quan trọng trong câu chuyện, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phơi bày một phần cốt truyện.”

Đó là một quan điểm thú vị. Đâu là yếu tố quan trọng hơn: Chọn trang bìa là tranh vẽ hấp dẫn nhất, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải hé lộ cho độc giả một số diễn biến của câu chuyện, hay chọn giữ lại sự phấn khích ở bên trong để độc giả từ từ khám phá khi đọc truyện?

HÌNH DẠNG VÀ KHỔ SÁCH CÓ MANG LẠI CHO CHÚNG TA Ý NGHĨA NÀO KHÔNG?

Mặc dù định dạng là một khía cạnh khác trong việc phân tích sách tranh, nhưng cả hai đều liên kết với nhau, tức là cả hai đều chịu ảnh hưởng của nội dung và chủ đề. Ví dụ:

Bìa cuốn “Hello Lighthouse” là khổ nằm ngang (landscape), mô phỏng và nhấn mạnh vào hình dạng của tòa nhà. Trong khi đó, Béatrice Rodriguez đã chọn khổ thẳng đứng (portrait) cho cuốn sách “Chicken Thief”, nhằm làm nổi bật ý tưởng về sự chuyển động, đặc biệt là hình ảnh chú cáo ở góc dưới cùng bên phải của trang bìa, có cảm giác như chú ta sắp chạy “ra khỏi” cuốn sách.

Cuốn “Night Shift” đưa ra một ví dụ thú vị khác; không chỉ tranh minh họa được thay đổi từ phiên bản bìa cứng sang phiên bản bìa mềm mà cả kích thước của cuốn sách cũng thay đổi.

Nó có ý nghĩa gì đối với trải nghiệm đọc? Một cuốn sách khổ nhỏ mang lại trải nghiệm đọc thân mật hơn. Còn sách khổ lớn thuận lợi cho việc đọc cùng với người khác, cũng như khiến nó trở nên dễ đọc hơn đối với một số độc giả. Điều này được thể hiện rõ nét thông qua việc bổ sung hình ảnh nhân vật chính trên trang bìa của phiên bản bìa mềm, cũng như có nhiều màu sắc hơn. Bìa này còn cung cấp một số thông tin về nội dung của cuốn sách (bổ sung thêm dòng giới thiệu “Chiến đấu với rồng là một phương thức để chống lại chứng trầm cảm”). Hai trang bìa của cùng một câu chuyện truyền tải thông điệp tới các nhóm độc giả khác nhau. 

Bìa sách tranh cung cấp cho người đọc một điểm khởi đầu khi tiếp cận câu chuyện và ở một mức độ nhất định, việc lựa chọn bìa sẽ tác động tới điểm tiếp cận đó cũng như phản ứng ban đầu của người đọc với cuốn sách. Như Marcus từng nói, “chiếc bìa sách tranh tốt nhất là được vẽ từ trong ra ngoài”.

Crabit Kidbooks dịch và biên soạn lại từ bài Anatomy of the picturebook: Covers.